ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ

Α) ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

v Υπερβατό: «άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει»/«έτσι πήρε η αλεπού το στάρι η πονηρή» (διαταράσσεται η σωστή συντακτική σειρά)

v    Πρωθύστερο: «Ξεντύθη ο νιος, ξεζώθηκε και στο πηγάδι μπήκε» (τοποθετείται πρώτη η ενέργεια που είναι λογικά και χρονικά δεύτερη)

v  Χιαστό: «Μέρα και νύχτα περπατεί, νύχτα και μέρα λέγει» (επαναλαμβάνονται δύο λέξεις ή φράσεις με αντίστροφη σειρά σχηματίζοντας το γράμμα χ)

v   Κύκλος: «Μοναχή το δρόμο επήρες, εξανάλθες μοναχή» (με την ίδια λέξη αρχίζει και τελειώνει μια πρόταση)

v Παρονομασία: «Τραγούδι τραγουδήστε μου χιλιοτραγουδημένο» (λέξεις που μοιάζουν ηχητικά -συχνά ετυμολογικά συγγενείς- βρίσκονται κοντά η μία στην άλλη)

v  Παρήχηση: «τον όμορφο τρικύμισε και ξάστερον αέρα» (συναντιέται πολλές φορές ένας συγκεκριμένος φθόγγος –συνήθως σύμφωνο-/-ρ-,-τ-,-σ- κτλ.)

v   Ομοιοτέλευτο: «και βογκάει και βαριά μοιρολογάει» (στο τέλος διαδοχικών προτάσεων υπάρχουν λέξεις με καταλήξεις όμοιες ηχητικά/ σαν την ομοιοκαταληξία των ποιημάτων)

Β) ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

v   Κατά το νοούμενο: «Ο κόσμος το ’χουν τούμπανο κι εμείς κρυφό καμάρι» (η σύνταξη ακολουθεί το νόημα κι όχι το γραμματικό τύπο)

v Σύμφυρση: «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε» (αναμιγνύονται δύο συντάξεις → «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύει και γελάει» και «Ο Απρίλης και ο Έρωτας χορεύουν και γελούνε»)

v Ανακόλουθο: «Η κυρα-Ρήνη του Κριτού του Δούκα η θυγατέρα, χρόνου της γράφουν τα προικιά…» (κάποιες λέξεις δε βρίσκονται σε συντακτική συμφωνία/ αντί: Της κυρα-Ρήνης)

v   Καθολικό και μερικό: «Παίρνει τον κατήφορο, την άκρη το ποτάμι»/ αντί «την άκρη του ποταμιού»

v Έλξη: «Τιμούμε όλους όσους αγωνίστηκαν για την πατρίδα»/ αντί «όσοι» (ένας όρος πρότασης επηρεάζεται/έλκεται από κάποιον άλλο)

v  Υπαλλαγή: «Τ’ αντρειωμένα κόκαλα ξεθάψτε του γονιού σας»/ αντί «ξεθάψτε τα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας» ( ο επιθετικός προσδιορισμός μιας γενικής συμφωνεί με το ουσιαστικό που προσδιορίζει η γενική)

v Πρόληψη: «Ποιος είδε τον αμάραντο σε τι γκρεμό φυτρώνει»/ αντί «Ποιος είδε σε τι γκρεμό φυτρώνει ο αμάραντος» (το υποκείμενο ρήματος δευτερεύουσας πρότασης μπαίνει ‘προληπτικά’ ως αντικείμενο στο ρήμα της κύριας)

Β) ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

v   Έλλειψη/βραχυλογία: «Περασμένα ξεχασμένα»/ αντί «  τα περασμένα ας είναι ξεχασμένα» (παραλείπονται λεκτικά στοιχεία που εννοούνται εύκολα)

v   Αποσιώπηση: «Ήμουν έξω από το χρόνο …» (διακόπτεται ο λόγος και παραλείπονται όσα θα ακολουθούσαν)

v Ασύνδετο: «έρχεστε, λάμπετε, σβήνετε μακριά μας» (χρησιμοποιούνται κόμματα μεταξύ δύο ή περισσότερων όμοιων όρων ή όμοιων προτάσεων)

v Ζεύγμα: «πάει να ποτίσει τ’ άλογο κρύο νερό και δροσερό χορτάρι»/ «να το ποτίσει νερό-να το ταΐσει χορτάρι» (συνήθως δύο αντικείμενα αποδίδονται σ’ ένα ρήμα, όμως το δεύτερο δεν ταιριάζει σ’ αυτό αλλά σε άλλο ρήμα.

v  Παραλληλία: «να λησμονείς και να μη θυμάσαι…» (ένα νόημα εκφράζεται ταυτόχρονα και καταφατικά και αρνητικά με δύο ισοδύναμες αντίθετες εκφράσεις)

v Περίφραση/Αντονομασία: «ο Γέρος του Μοριά»/αντί «ο Κολοκοτρώνης» (μία έννοια εκφράζεται με δύο ή περισσότερες λέξεις, ενώ μπορούσε να εκφραστεί με μία)

v  Επανάληψη: «Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια» (μια έννοια ή ένα νόημα εκφράζεται δύο φορές στη σειρά με την ίδια λέξη ή φράση)

v  Αναδίπλωση: «Απρίλη, Απρίλη δροσερέ…» (μια λέξη ή φράση επαναλαμβάνεται αμέσως μετά, για δεύτερη φορά, συνήθως με έναν πρόσθετο προσδιορισμό)

v Αναφώνηση: «Χαμένην, αλίμονον!» (μια λέξη ή φράση επιφωνηματική, που κάποτε φανερώνει τη συναισθηματική κατάσταση εκείνου που μιλάει)

v Άρση και θέση: «Εγώ δεν είμαι Τούρκος ουδέ Κόνιαρος, είμαι καλογεράκι απ’ ασκηταριό» (πρώτα λέγεται τι δεν είναι κάτι και αμέσως μετά τι είναι/ πρώτα «αίρεται» κάτι και στη συνέχεια «τίθεται»)

v Πολυσύνδετο: «Οι κλέφτες επροσκύνησαν και γίνηκαν ραγιάδες κι άλλοι φυλάγουν πρόβατα κι άλλοι φυλάγουν γίδια» (τρεις ή περισσότεροι όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται με συμπλεκτικούς ή διαχωριστικούς συνδέσμους)

Γ) ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΛΕΞΕΩΝ-ΦΡΑΣΕΩΝ

v   Μεταφορά: «Το κορμί του ήταν λαμπάδα» (η ιδιότητα ενός προσώπου/ζώου, πράγματος, αφηρημένης έννοιας … «μεταφέρεται» σε άλλο πρόσωπο/ζώο…)

v  Αλληγορία: είναι μια μεταφορική φράση η οποία κρύβει νοήματα διαφορετικά από εκείνα που δηλώνουν οι λέξεις της. Η αλληγορία μοιάζει με τη μεταφορά, όμως δεν περιορίζεται σε μία λέξη αλλά εκτείνεται σε μια φράση ή και σε ένα μεγάλο τμήμα του κειμένου

v  Παρομοίωση: «Είχε καρδιά σαν πέτρα» (συσχετίζεται η ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου κτλ. με την ιδιότητα κάποιου άλλου προσώπου, ζώου κτλ.,  που υπάρχει σ’ αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό και είναι πιο εντυπωσιακή/ αρχίζει με τις λέξεις σαν, καθώς, όπως, σαν να)

v  Προσωποποίηση: «Και το πουλί παράκουσε κι αλλιώς επήγε κι είπε» (αποδίδονται ανθρώπινες ιδιότητες σε μη ανθρώπινα όπως σε ζώα, φυτά, πράγματα, αφηρημένες έννοιες)

v  Συνεκδοχή-Μετωνυμία: «Ο Έλληνας δεν έχει σωστή οδική συμπεριφορά»/αντί: οι Έλληνες. «Διαβάζω Καζαντζάκη»/αντί: έργα του Καζαντζάκη (οι λέξεις δε χρησιμοποιούνται με την αρχική τους σημασία αλλά με διαφορετική)

v  Υπερβολή: «… όποιος πεθαίνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει» (παρουσιάζεται μια ενέργεια, μια ιδιότητα, μια κατάσταση κτλ. μεγαλοποιημένη σε βαθμό που βρίσκεται έξω από την πραγματικότητα και τα φυσιολογικά όρια)

v Έμφαση: «Εμένα να ακούς»/αντί: να με ακούς (ένα στοιχείο του λόγου τονίζεται με οποιονδήποτε τρόπο, ώστε να εστιαστεί σ΄αυτό η προσοχή του αναγνώστη)

v Κατεξοχήν: «η Πόλη»/αντί η Κωνσταντινούπολη (η σημασία μιας λέξης στενεύει και ενώ αυτή φανέρωνε αρχικά σύνολο ομοειδών όντων, καταλήγει να φανερώνει ένα μόνο, ορισμένο από αυτά)

v Αντίθεση: «θέλει να του μιλήσει αλλά δεν μπορεί» (προβάλλονται η μια κοντά στην άλλη δύο έννοιες, ιδιότητες κτλ. που έχουν ολότελα διαφορετικά γνωρίσματα)

v  Οξύμωρο: «Έσβησε η άσβηστη φωτιά!» (συνδέονται δύο έννοιες που φαινομενικά αποκλείουν η μία την άλλη, ωστόσο στο βάθος εκφράζουν ένα λογικό νόημα)

v   Κλιμακωτό: (Αυξάνει βαθμιαία η ένταση στην παρουσίαση μιας σειράς από ενέργειες ή καταστάσεις)

v    Λιτότητα: «Η ζημιά ήταν όχι μικρή»/αντί «μεγάλη» (αντί για κάποια λέξη χρησιμοποιείται η αντίθετή της με άρνηση)

v  Ειρωνεία: «Ωραία τα κατάφερες!»/αντί «άσχημα τα έκανες» (θέλοντας κάποιος να δώσει αστείο ή χλευαστικό τόνο στο λόγο του, χρησιμοποιεί με προσποίηση λέξεις ή φράσεις που το σημασιολογικό τους περιεχόμενο είναι αντίθετο από αυτό που έχει στο νου του)

v Ευφημισμός: «γλυκάδι»/αντί «ξίδι» (χρησιμοποιούνται λέξεις ή φράσεις με καλή σημασία για την ονομασία κακού ή δυσάρεστου πράγματος)